Trong thế giới mà một video chỉ kéo dài vài chục giây có thể thu hút hàng triệu lượt xem, việc ngồi lại với một cuốn sách dường như trở thành lựa chọn đòi hỏi nhiều sự kiên nhẫn hơn. Nhưng liệu người trẻ đang dần rời xa sách, hay văn hóa đọc chỉ đang chuyển mình theo nhịp sống số?
Khi một cú lướt dễ dàng hơn một trang sách
Mở điện thoại để tìm kiếm tài liệu học tập, nhiều bạn trẻ có thể nhanh chóng bị cuốn vào những video ngắn, thông báo và dòng bình luận liên tục xuất hiện. Ban đầu chỉ định sử dụng thiết bị trong vài phút, nhưng khi nhìn lại đồng hồ, khoảng thời gian ấy có thể đã kéo dài hơn dự kiến. Trong guồng quay đó, đọc một cuốn sách đòi hỏi sự tập trung liên tục dần trở thành hoạt động dễ bị trì hoãn.
Ảnh sinh viên bị cuốn vào mạng xã hội trong lúc tìm kiếm tài liệu học tập
Thực trạng này được phản ánh trong bài viết được đăng trên nhiều nền tảng. Chia sẻ của một sinh viên tại Hà Nội, về việc thường bị cuốn vào video và bình luận trên Facebook khi lên mạng tìm tài liệu. Việc mất tập trung khiến bản thân khó quay lại công việc ban đầu và cảm thấy mình đọc ít hơn, không còn đọc sâu như trước.
Điều đáng nói không nằm ở việc sử dụng mạng xã hội, mà ở cách con người phân bổ thời gian và sự chú ý. Khi đã quen với những nội dung ngắn, được cập nhật liên tục, việc theo dõi một cuốn sách hàng trăm trang có thể đòi hỏi nhiều nỗ lực hơn. Những khoảng thời gian vốn dành cho đọc sách, suy ngẫm hoặc tìm hiểu một vấn đề dễ bị chia nhỏ bởi các thông báo và thói quen kiểm tra điện thoại.
Văn hóa đọc không biến mất mà đang chuyển mình
Sẽ là thiếu công bằng nếu cho rằng người trẻ đang quay lưng hoàn toàn với sách chỉ vì họ ít xuất hiện trong thư viện hoặc không thường xuyên cầm sách giấy. Trên thực tế, công nghệ đang tạo ra những con đường mới để độc giả tiếp cận tri thức. Nhiều sinh viên thường xuyên sử dụng iPad, laptop để đọc và ghi chú tài liệu, tiếp cận các tài liệu học thuật dưới dạng PDF và bài viết chuyên ngành. Trường hợp này cho thấy số lượng sách in không thể phản ánh đầy đủ thói quen đọc của một người.
Ảnh sinh viên sử dụng laptop để ghi chú tài liệu
Sự xuất hiện của sách điện tử, sách nói và thư viện trực tuyến giúp độc giả tiếp cận tài liệu linh hoạt hơn, kể cả khi không có điều kiện mua sách giấy hoặc đến thư viện. Người đọc có thể tìm kiếm thông tin, lưu lại nội dung quan trọng và tiếp tục việc đọc ở nhiều địa điểm khác nhau.
Văn hóa đọc được nhìn nhận như một lĩnh vực đang thích ứng với sự phát triển của mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng số. Điều đó đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức phát triển văn hóa đọc thay vì chỉ duy trì những cách tiếp cận truyền thống. Câu chuyện không đơn giản là lựa chọn giữa sách giấy và màn hình điện tử. Điều quan trọng hơn là độc giả sử dụng những phương tiện ấy như thế nào để mở rộng hiểu biết, hình thành tư duy độc lập và tiếp nhận thông tin có chọn lọc.
Giữ lại những khoảng lặng cho trang sách
Để duy trì thói quen đọc, người trẻ không nhất thiết phải bắt đầu bằng những mục tiêu lớn lao. Mười lăm phút mỗi ngày, một vài trang sách trước khi đi ngủ hoặc một khoảng thời gian không sử dụng mạng xã hội cũng có thể trở thành bước khởi đầu. Khi việc đọc được duy trì đều đặn, nó dần trở thành một phần tự nhiên của đời sống thay vì nhiệm vụ phải hoàn thành.
Bên cạnh nỗ lực cá nhân, gia đình, nhà trường và thư viện cần tạo ra những không gian đọc gần gũi, khuyến khích người trẻ chia sẻ cảm nhận và trao đổi về tác phẩm. Các câu lạc bộ sách, buổi giao lưu với tác giả hay hội sách không chỉ giúp độc giả tìm được cuốn sách phù hợp mà còn biến việc đọc thành một hoạt động kết nối cộng đồng.
Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam, diễn ra vào ngày 21/4 hằng năm, cũng góp phần khẳng định vai trò của sách trong việc nâng cao tri thức, phát triển tư duy và lan tỏa những giá trị văn hóa. Năm 2025, chương trình được tổ chức với thông điệp “Văn hóa đọc – Kết nối cộng đồng”, nhấn mạnh ý nghĩa của việc đưa sách đến gần hơn với đời sống xã hội.
Giữa hàng nghìn cú lướt mỗi ngày, có lẽ điều đáng quan tâm không phải là chúng ta sử dụng điện thoại bao lâu, mà là còn dành được bao nhiêu thời gian cho những điều thực sự có ý nghĩa. Công nghệ có thể mở ra cánh cửa tri thức, nhưng để hiểu sâu và biến tri thức thành giá trị của riêng mình, mỗi người vẫn cần sự chủ động và kiên nhẫn.
Đôi khi, giữ gìn văn hóa đọc không bắt đầu từ một chiến dịch lớn hay một giá sách đầy ắp. Nó bắt đầu từ khoảnh khắc chúng ta đặt điện thoại xuống, mở cuốn sách đang đọc dở và dành cho những trang sách một khoảng thời gian trọn vẹn.