Trong nhiều gia đình, khoảng cách thế hệ không chỉ nằm ở những khác biệt về suy nghĩ mà còn xuất hiện trong cách trò chuyện, sử dụng công nghệ và bày tỏ cảm xúc. Khi điện thoại trở thành một phần của đời sống thường nhật, việc dành thời gian thực sự cho nhau càng cần được chú trọng.
Những cuộc trò chuyện và bữa cơm gia đình có thể tạo cơ hội để các thành viên chia sẻ với nhau. Cần kiểm tra nguồn gốc và quyền sử dụng ảnh trước khi đăng báo.
Khoảng cách đôi khi bắt đầu từ những điều nhỏ nhất
Một câu hỏi quen thuộc như “Hôm nay đi học thế nào?”, lời nhắc nhở về kết quả học tập hay yêu cầu cất điện thoại trong bữa ăn vốn xuất phát từ sự quan tâm. Tuy nhiên, với mỗi thế hệ, những lời nói ấy có thể được tiếp nhận theo những cách khác nhau.
Cha mẹ thường nhìn vấn đề từ kinh nghiệm sống và mong muốn con có một tương lai ổn định. Trong khi đó, con cái có thể mong được lắng nghe, được tôn trọng ý kiến và có không gian riêng. Khi hai phía đều cho rằng mình đúng, cuộc trò chuyện dễ chuyển thành tranh luận, thậm chí kết thúc bằng sự im lặng.
Điều đáng chú ý là khoảng cách trong gia đình không nhất thiết bắt nguồn từ việc thiếu tình thương. Đôi khi, các thành viên vẫn quan tâm nhau nhưng chưa tìm được cách thể hiện tình cảm khiến người còn lại cảm thấy được thấu hiểu.
Tài liệu Sổ tay hướng dẫn làm cha mẹ – “Không ai hoàn hảo” do UNICEF Việt Nam giới thiệu nhấn mạnh rằng việc nuôi dạy con không phải lúc nào cũng dễ dàng; cha mẹ cũng gặp khó khăn và có thể cần được hỗ trợ. Cách tiếp cận này gợi mở một điều quan trọng: thay vì xem bất đồng là lỗi của riêng con trẻ hoặc cha mẹ, gia đình cần nhìn nhận đó là vấn đề có thể cùng nhau giải quyết.
Điện thoại không phải nguyên nhân duy nhất
Sự phát triển của công nghệ khiến cách giao tiếp trong gia đình thay đổi đáng kể. Điện thoại giúp mọi người kết nối nhanh hơn, nhưng cũng có thể khiến những khoảng thời gian ở cạnh nhau thiếu đi sự tương tác trực tiếp nếu mỗi người tập trung vào màn hình riêng.
Tuy vậy, quy kết mọi bất đồng cho mạng xã hội hoặc điện thoại sẽ là cách nhìn đơn giản hóa vấn đề. Điều cần quan tâm không chỉ là trẻ sử dụng thiết bị bao lâu, mà còn là các em tiếp cận nội dung gì, có gặp khó khăn trong các mối quan hệ hay không và liệu các em có cảm thấy an toàn khi chia sẻ những chuyện không vui với gia đình.
Nghiên cứu Mental health and psychosocial wellbeing among children and young people in Viet Nam do UNICEF Việt Nam phối hợp với Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội cùng Viện Nghiên cứu Phát triển Hải ngoại thực hiện, công bố năm 2018, tập trung tìm hiểu sức khỏe tâm thần và trạng thái tâm lý – xã hội của trẻ em, thanh thiếu niên tại một số địa phương ở Việt Nam.
Nghiên cứu này là một nguồn tham khảo để tiếp cận vấn đề sức khỏe tinh thần của người trẻ trên cơ sở bằng chứng. Tuy nhiên, không nên dùng báo cáo để khẳng định rằng điện thoại là nguyên nhân trực tiếp gây ra khoảng cách giữa cha mẹ và con cái, bởi đó là một nhận định cần có dữ liệu riêng để chứng minh.
Việc sử dụng điện thoại trong sinh hoạt gia đình cần đi cùng sự trao đổi và những thỏa thuận phù hợp giữa cha mẹ với con cái.
Lắng nghe trước khi đưa ra lời khuyên
Phỏng vấn ông Đặng Hòa Nam - Phó Chủ Tịch Hội Bảo vệ Quyền trẻ em Việt Nam “Bậc cha mẹ tôi cho rằng cần phải trở thành người bạn đồng hành của con, làm sao chúng ta kết hợp hài hòa được những cái kiến thức, những cái kinh nghiệm số với lại cái kinh nghiệm sống thì khi đó các thế hệ chúng ta sẽ thu hẹp dần cái khoảng cách của các thế hệ”
Trong nhiều tình huống, điều con trẻ cần không hẳn là một giải pháp ngay lập tức mà là cơ hội được trình bày suy nghĩ của mình mà không bị phán xét. Ngược lại, cha mẹ cũng có những lo lắng về học tập, tài chính, sự an toàn và tương lai của con mà đôi khi chưa biết cách diễn đạt phù hợp.
Một cuộc trao đổi hiệu quả có thể bắt đầu từ những thay đổi nhỏ: hỏi con muốn được góp ý hay chỉ cần người nghe; giải thích lý do của các quy tắc thay vì chỉ đưa ra mệnh lệnh; và thống nhất thời gian sử dụng thiết bị điện tử phù hợp với từng thành viên.
Những nguyên tắc này không đồng nghĩa với việc cha mẹ phải đồng ý với mọi lựa chọn của con. Vai trò của người lớn vẫn bao gồm hướng dẫn, đặt giới hạn và bảo vệ trẻ. Điểm khác biệt nằm ở cách thực hiện: quy tắc được giải thích rõ ràng, phù hợp với độ tuổi và có cơ hội để các thành viên trao đổi.
Tài liệu hướng dẫn làm cha mẹ của UNICEF cũng cung cấp cơ sở để nhìn nhận việc nuôi dạy con như một quá trình học hỏi, trong đó cha mẹ có thể điều chỉnh cách ứng xử và tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết.
Để mái nhà thực sự là nơi có thể sẻ chia
Không phải gia đình nào cũng có điều kiện dành nhiều giờ bên nhau mỗi ngày. Công việc, học tập, khoảng cách địa lý và những áp lực riêng có thể làm hạn chế thời gian chung. Vì thế, chất lượng của sự tương tác đôi khi quan trọng không kém số lượng thời gian ở cạnh nhau.
Một bữa cơm không bị gián đoạn bởi điện thoại, vài phút hỏi han sau giờ học hoặc một cuộc trò chuyện không bắt đầu bằng việc phê bình có thể trở thành cơ hội để các thành viên hiểu nhau hơn. Những hành động ấy không giải quyết được mọi mâu thuẫn, nhưng giúp tạo ra môi trường mà mỗi người cảm thấy mình có vị trí và tiếng nói trong gia đình.
Khoảng cách thế hệ có thể vẫn tồn tại, bởi cha mẹ và con cái lớn lên trong những hoàn cảnh khác nhau. Điều quan trọng không phải là loại bỏ mọi bất đồng, mà là học cách đối thoại khi bất đồng xuất hiện.
Một gia đình gắn kết không nhất thiết là gia đình không có tranh cãi. Đó có thể là nơi các thành viên vẫn sẵn sàng ngồi lại, lắng nghe và tìm cách hiểu nhau sau mỗi lần không đồng thuận.
Sự hiện diện và quan tâm của các thành viên góp phần duy trì kết nối trong đời sống gia đình.