Ảnh minh họa: Người trẻ sử dụng điện thoại tại quán cà phê

Ảnh minh họa: Người trẻ sử dụng điện thoại khi đi dạo phố

Sự phổ biến của smartphone đã khiến nhiều hoạt động trở nên nhanh chóng hơn. Chỉ với một thiết bị nhỏ gọn, người dùng có thể tìm kiếm tài liệu, tham gia lớp học trực tuyến, trao đổi công việc hoặc hoàn thành các giao dịch mà trước đây phải trực tiếp đến cửa hàng, ngân hàng hay cơ quan dịch vụ.

Sự xuất hiện của các công cụ trí tuệ nhân tạo tạo sinh tiếp tục mở rộng khả năng của công nghệ. Người dùng có thể yêu cầu AI giải thích một khái niệm khó, gợi ý ý tưởng, tóm tắt tài liệu hoặc hỗ trợ xử lý công việc. Với những người thường xuyên phải học tập và làm việc trên môi trường số, các công cụ này đem lại cảm giác tiết kiệm thời gian và giảm bớt áp lực.

Tuy nhiên, công nghệ càng thuận tiện, người dùng càng dễ hình thành thói quen sử dụng liên tục. Một thông báo có thể khiến người đang học phải dừng lại kiểm tra điện thoại. Một video ngắn dẫn sang video khác có thể kéo dài thời gian giải trí ngoài dự kiến. Việc mở ứng dụng chỉ để xem một tin nhắn đôi khi kết thúc bằng hàng chục phút lướt mạng.

Vấn đề không nằm ở việc sử dụng điện thoại hay AI, mà ở khả năng kiểm soát thời gian và mục đích sử dụng. Khi công nghệ hỗ trợ con người hoàn thành công việc, nó mang lại lợi ích rõ rệt. Nhưng nếu người dùng liên tục bị cuốn vào màn hình, ảnh hưởng đến giấc ngủ, khả năng tập trung hoặc các mối quan hệ trực tiếp, sự tiện lợi ban đầu có thể trở thành một áp lực mới.

Trong bài viết “Người trẻ tìm cách 'cai' công nghệ”, đăng trên VnExpress ngày 6/11/2025, hai nhân vật Hồng Nhung, 26 tuổi, và Kim Ngân, 20 tuổi, tại Hà Nội được nhắc đến như những trường hợp đang tìm cách giảm sự phụ thuộc vào thiết bị số.

Theo bài báo, Hồng Nhung làm trong lĩnh vực truyền thông, công việc đòi hỏi cô thường xuyên cập nhật xu hướng và phản hồi tin nhắn. Ngoài giờ làm, cô còn có thói quen sử dụng các ứng dụng giải trí. Thời gian dự định dành ra chỉ vài phút có lúc kéo dài thành nhiều giờ.

Nhung từng thử hạn chế sử dụng công nghệ bằng cách cất điện thoại và chuyển sang những hoạt động khác. Tuy nhiên, cô vẫn cảm thấy bứt rứt khi không có thiết bị bên cạnh. Đến mùa hè năm 2025, cô đăng ký một khóa tu kéo dài một tuần trên núi. Những ngày đầu không dễ dàng, nhưng việc trò chuyện trực tiếp và tham gia các hoạt động cùng mọi người giúp cô dần thích nghi với khoảng thời gian ít tiếp xúc với điện thoại hơn.

Một trường hợp khác là Kim Ngân, 20 tuổi, người được VnExpress mô tả là thường xuyên sử dụng mạng xã hội, trò chơi và các ứng dụng hẹn hò. Theo bài viết, Ngân còn dùng ChatGPT để hỗ trợ nhiều công việc thường ngày, từ tư vấn bài tập đến lập kế hoạch cá nhân. Cô nhận ra thói quen này khiến mình ít chủ động suy nghĩ hơn và dần giảm những cuộc trò chuyện với gia đình.

Điều khiến Ngân muốn thay đổi không chỉ là thời gian sử dụng điện thoại mà còn là cảm giác thiếu kết nối với những người thân. Cô từng chia sẻ rằng có khi cả tuần mới gọi điện về nhà một lần.

Hai trường hợp trên cho thấy sự phụ thuộc vào công nghệ không nhất thiết bắt đầu từ một quyết định lớn. Nó có thể hình thành từ những hành động nhỏ lặp đi lặp lại: kiểm tra tin nhắn ngay khi thức dậy, mở ứng dụng mỗi khi rảnh rỗi hoặc tìm đến màn hình mỗi khi cảm thấy buồn chán.

Dù vậy, trải nghiệm của từng cá nhân không thể đại diện cho tất cả người trẻ. Điện thoại và AI vẫn là công cụ hữu ích với nhiều người, đặc biệt khi được sử dụng có mục đích. Điều đáng quan tâm là người dùng có nhận ra thời điểm thói quen bắt đầu ảnh hưởng đến cuộc sống và có khả năng điều chỉnh nó hay không.

Một trong những thay đổi dễ nhận thấy khi sử dụng công nghệ quá nhiều là thời gian dành cho các hoạt động ngoài màn hình bị thu hẹp. Những cuộc trò chuyện trực tiếp có thể bị gián đoạn bởi thông báo; thời gian nghỉ ngơi bị kéo dài thành những phiên lướt mạng liên tục; các hoạt động thể thao, đọc sách hoặc gặp gỡ bạn bè dễ bị trì hoãn.

Trong bài viết về xu hướng “cai” công nghệ, VnExpress dẫn nhận định của tiến sĩ, bác sĩ Trần Thị Hồng Thu, người làm công tác tư vấn và trị liệu tâm lý tại Hà Nội. Bà cho rằng Internet không phải điều xấu, nhưng cách sử dụng thiếu kiểm soát có thể ảnh hưởng đến sự tập trung, trí nhớ và cảm xúc. Bà khuyến nghị người dùng chủ động giới hạn thời gian sử dụng, tắt các thông báo không cần thiết và dành thời gian mỗi ngày cho những hoạt động không cần màn hình.

Những lời khuyên này không có nghĩa người trẻ cần loại bỏ hoàn toàn smartphone hoặc từ chối các công cụ AI. Trong thực tế, điều đó khó khả thi đối với những người làm việc, học tập và giao tiếp chủ yếu trên môi trường số. Thay vào đó, mục tiêu là xây dựng cách sử dụng công nghệ phù hợp với nhu cầu thực tế.

Người dùng có thể bắt đầu bằng những thay đổi đơn giản. Chẳng hạn, đặt điện thoại ngoài tầm tay khi học bài, tắt thông báo từ các ứng dụng không quan trọng hoặc quy định khoảng thời gian không sử dụng màn hình trước khi ngủ. Trong bữa ăn hay những buổi gặp mặt, việc để điện thoại sang một bên cũng tạo cơ hội để mọi người tập trung vào cuộc trò chuyện.

Đối với AI, người dùng có thể chủ động đặt giới hạn: chỉ sử dụng khi cần tham khảo, luôn kiểm tra thông tin quan trọng và tự hoàn thành những phần việc cần rèn luyện kỹ năng. Nếu đang học ngoại ngữ, chẳng hạn, AI có thể đóng vai trò người giải thích hoặc người luyện tập, nhưng việc tự đặt câu, ghi nhớ từ vựng và sửa lỗi vẫn là phần không thể thiếu.

Một nguyên tắc quan trọng khác là phân biệt giữa thời gian sử dụng công nghệ có mục đích và thời gian sử dụng theo phản xạ. Một giờ dùng máy tính để học hoặc hoàn thành công việc không giống một giờ liên tục chuyển giữa các ứng dụng mà không có mục tiêu cụ thể.

Công nghệ sẽ tiếp tục phát triển và hiện diện sâu hơn trong đời sống. Những ứng dụng mới có thể giúp con người giao tiếp, học tập và làm việc hiệu quả hơn, nhưng cũng khiến việc quản lý sự chú ý trở thành một kỹ năng ngày càng quan trọng.

Không phải ai dùng điện thoại nhiều cũng phụ thuộc vào công nghệ, cũng như không phải mọi trường hợp sử dụng AI đều làm suy giảm tư duy độc lập. Cần nhìn nhận thói quen công nghệ trong hoàn cảnh cụ thể, dựa trên mục đích sử dụng và những ảnh hưởng thực tế đến cuộc sống.

Điều mỗi người có thể làm là thường xuyên đánh giá lại thói quen của mình: thời gian sử dụng có phù hợp không, việc dùng công nghệ có giúp hoàn thành mục tiêu không và liệu nó có đang ảnh hưởng đến giấc ngủ, công việc, việc học hoặc các mối quan hệ hay không.

Với người trẻ, kỹ năng số không chỉ nằm ở khả năng sử dụng thành thạo ứng dụng hay tiếp cận nhanh những công nghệ mới. Đó còn là năng lực lựa chọn thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhận biết giới hạn của AI và giữ quyền chủ động trước các công cụ mình sử dụng.

Một chiếc điện thoại thông minh có thể giúp con người kết nối với thế giới ở khoảng cách rất xa. Một công cụ AI có thể đưa ra hàng loạt gợi ý chỉ trong vài giây. Nhưng những thiết bị ấy không thể thay con người xây dựng mọi mối quan hệ, trải nghiệm mọi cảm xúc hay chịu trách nhiệm cho mọi quyết định.

Cuối cùng, sống trong thời đại công nghệ không có nghĩa phải luôn trực tuyến. Giá trị của công nghệ nằm ở việc giúp con người có thêm thời gian, kiến thức và cơ hội để sống tốt hơn, chứ không phải khiến họ đánh mất quyền chủ động đối với chính cuộc sống của mình.