Từng vang lên trong những nghi lễ trang trọng của triều Nguyễn, Nhã nhạc cung đình Huế ngày nay đã bước ra khỏi không gian cung đình để đến gần hơn với công chúng. Tuy nhiên, đằng sau những màn trình diễn giàu tính nghệ thuật là câu chuyện về bảo tồn, truyền nghề và tìm kiếm sức sống mới cho một di sản văn hóa quý giá.
Từ âm nhạc cung đình đến di sản của nhân loại
Nhắc đến Huế, người ta thường nhớ đến dòng sông Hương thơ mộng, những công trình kiến trúc cổ kính và nét trầm mặc của vùng đất cố đô. Nhưng bên cạnh những giá trị hữu hình ấy, Huế còn lưu giữ một kho tàng di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc, trong đó có Nhã nhạc cung đình Huế.
Nhã nhạc Cung đình Huế (Ảnh sưu tầm)
Nhã nhạc là loại hình âm nhạc gắn liền với các nghi lễ cung đình, phát triển qua nhiều triều đại và đạt đến sự hoàn chỉnh dưới triều Nguyễn (1802–1945). Với hệ thống nhạc cụ phong phú, những bài bản có quy tắc riêng cùng sự kết hợp giữa âm nhạc và múa cung đình, loại hình nghệ thuật này phản ánh quan niệm thẩm mỹ, trật tự lễ nghi và đời sống văn hóa của xã hội đương thời.
Ngày 7/11/2003, Nhã nhạc cung đình Việt Nam được UNESCO công nhận là Kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại. Danh hiệu này góp phần khẳng định giá trị của nghệ thuật cung đình Việt Nam trên trường quốc tế, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo tồn và phát huy di sản trong đời sống hiện đại.
Theo bài viết “Khám phá nghệ thuật Nhã nhạc cung đình Huế” trên trang Vietnam Tourism, Nhã nhạc từng được trình diễn trong các dịp lễ kỷ niệm, nghi lễ tôn giáo, đăng quang và những sự kiện trọng đại của triều đình. Vì thế, mỗi giai điệu không chỉ mang giá trị thưởng thức mà còn lưu giữ dấu ấn lịch sử và văn hóa của một thời kỳ.
Người giữ nhịp phách cho di sản
Sau khi triều Nguyễn kết thúc năm 1945, Nhã nhạc dần mất đi môi trường diễn xướng nguyên thủy. Những biến động lịch sử khiến việc duy trì đội ngũ nghệ nhân, lưu giữ bài bản cổ và truyền dạy kỹ thuật biểu diễn trở thành thách thức lớn.
NSƯT Hoàng Trọng Cương, Phó Giám đốc phụ trách Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế
Trong cuộc phỏng vấn đăng trên Báo Nhà báo và Công luận ngày 21/6/2024 với chủ đề “Giáo dục di sản góp phần khơi dậy tình yêu với âm nhạc truyền thống”, NSƯT Hoàng Trọng Cương, Phó Giám đốc phụ trách Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế, nhấn mạnh vai trò của việc đào tạo thế hệ kế cận và đưa âm nhạc truyền thống đến gần hơn với giới trẻ.
Theo thông tin được ông chia sẻ trong bài báo, nhà hát đã tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng biểu diễn cho nhạc công trẻ, đồng thời phối hợp triển khai hoạt động giáo dục di sản trong trường học. Đây là những nỗ lực thiết thực nhằm duy trì kỹ thuật biểu diễn và tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp xúc với nghệ thuật truyền thống.
Từ câu chuyện này có thể thấy, bảo tồn di sản không đơn thuần là giữ lại những bản nhạc hay nhạc cụ cổ. Điều quan trọng hơn là duy trì được đội ngũ thực hành, truyền lại tri thức và giúp di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng.
Đưa di sản đến gần hơn với người trẻ
Trong bối cảnh các loại hình giải trí hiện đại ngày càng đa dạng, Nhã nhạc cung đình Huế cần những phương thức tiếp cận mới để thu hút công chúng. Những buổi biểu diễn phục vụ khách tham quan, chương trình giáo dục di sản và hoạt động giao lưu nghệ thuật có thể tạo cơ hội để người trẻ hiểu hơn về giá trị của loại hình này.
Tuy nhiên, đổi mới không có nghĩa là thay đổi tùy tiện những yếu tố cốt lõi của di sản. Việc kết hợp với công nghệ, truyền thông số hay các hình thức biểu diễn đương đại cần được thực hiện trên cơ sở nghiên cứu, tôn trọng đặc trưng nghệ thuật và có sự tham gia của nghệ nhân, nhà nghiên cứu.
Bên cạnh đó, giáo dục di sản cần vượt ra ngoài những bài học lý thuyết. Khi được trực tiếp quan sát nhạc cụ, tìm hiểu trang phục, lắng nghe nghệ nhân trình diễn và giải thích ý nghĩa từng bài bản, người học sẽ có cơ hội cảm nhận di sản một cách sinh động hơn.
Đối với ngành du lịch, Nhã nhạc cũng là nguồn lực văn hóa có giá trị. Những chương trình biểu diễn được tổ chức phù hợp có thể làm phong phú trải nghiệm của du khách, góp phần quảng bá hình ảnh Huế và tạo thêm cơ hội việc làm cho những người gắn bó với nghệ thuật truyền thống.
Bảo tồn để di sản tiếp tục sống
Di sản văn hóa chỉ thực sự được gìn giữ khi có sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại. Với Nhã nhạc cung đình Huế, công việc ấy đòi hỏi sự phối hợp lâu dài giữa cơ quan quản lý, đơn vị nghệ thuật, nhà trường, cộng đồng và chính những người thực hành di sản.
Việc sưu tầm, ghi chép, số hóa tư liệu và phục hồi bài bản cổ cần đi cùng với đào tạo nghệ nhân kế cận, tạo điều kiện biểu diễn thường xuyên và nâng cao nhận thức của công chúng. Đồng thời, hoạt động khai thác du lịch phải đặt việc tôn trọng giá trị văn hóa và bảo đảm tính xác thực của di sản lên hàng đầu.
Tiếng nhạc cung đình hôm nay không còn chỉ vang lên để phục vụ những nghi lễ hoàng gia. Nó còn kể cho thế hệ hiện tại nghe câu chuyện về lịch sử, thẩm mỹ và bản sắc Việt Nam. Giữ gìn Nhã nhạc vì thế không chỉ là bảo vệ một loại hình nghệ thuật cổ truyền, mà còn là gìn giữ ký ức văn hóa của dân tộc để những giá trị ấy tiếp tục được trao truyền trong tương lai.