Giữa nhịp sống hiện đại, nghệ thuật truyền thống vẫn lưu giữ những câu chuyện về lịch sử, con người và bản sắc dân tộc. Múa rối nước, chèo và nhiều loại hình nghệ thuật dân gian đang tìm kiếm những cách tiếp cận mới để tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.
Múa rối nước – dấu ấn độc đáo của văn hóa Việt
Không chỉ là một loại hình giải trí, nghệ thuật truyền thống còn là nơi lưu giữ ký ức và phản ánh đời sống tinh thần của cộng đồng. Trong đó, múa rối nước được xem là một sáng tạo nghệ thuật đặc sắc, gắn liền với văn minh lúa nước ở vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Theo tư liệu của Cục Di sản văn hóa, múa rối nước hình thành từ đời sống sinh hoạt, lao động và lễ hội của người dân. Sân khấu biểu diễn thường là mặt nước, phía sau có thủy đình mô phỏng kiến trúc đình làng. Những con rối được tạo hình từ gỗ, sơn màu rực rỡ và điều khiển bằng hệ thống kỹ thuật đặc biệt, tạo nên những chuyển động sinh động trên mặt nước.
Hình ảnh đặc trưng của nghệ thuật múa rối nước. Ảnh: redsvn.net
Nội dung các tiết mục thường xoay quanh cảnh cày cấy, chăn vịt, đánh cá, đấu vật, đua thuyền hay những câu chuyện lịch sử, truyền thuyết dân gian. Qua đó, khán giả không chỉ thưởng thức nghệ thuật mà còn nhận diện được phong tục, tập quán và cách nhìn cuộc sống của người Việt xưa.
Người nghệ nhân và hành trình giữ lửa di sản
Đằng sau những chuyển động tưởng chừng đơn giản của con rối là quá trình lao động công phu của nhiều nghệ nhân. Từ chế tác quân rối, xây dựng tích trò đến điều khiển nhân vật trên mặt nước, mỗi công đoạn đều đòi hỏi kinh nghiệm, sự khéo léo và khả năng phối hợp nhịp nhàng.
Trong bài viết “Giữ lửa cho nghệ thuật rối nước”, Báo Nhân Dân ghi nhận những trăn trở của nghệ nhân Nguyễn Thế Nghị thuộc phường rối nước Đào Thục, Hà Nội. Ông cho biết phường rối từng gặp khó khăn khi nghệ nhân cao tuổi dần ít sức khỏe, trong khi lớp trẻ chưa thực sự mặn mà với nghề. Từ thực tế đó, ông cùng các nghệ nhân tìm hướng phát triển biểu diễn gắn với du lịch nhằm tạo nguồn thu và duy trì hoạt động của phường rối.
Câu chuyện tại Đào Thục cho thấy bảo tồn di sản không thể chỉ dừng ở việc lưu giữ những quân rối hay tái hiện các tích trò cổ. Điều quan trọng hơn là tạo điều kiện để nghệ nhân tiếp tục sống với nghề, truyền lại kỹ năng cho thế hệ sau và đưa nghệ thuật đến gần công chúng.
Thách thức lớn của nghệ thuật truyền thống hiện nay là làm sao giữ được bản sắc nhưng vẫn phù hợp với thị hiếu khán giả đương đại. Khi các hình thức giải trí số ngày càng phổ biến, những chương trình biểu diễn truyền thống cần có cách kể chuyện hấp dẫn hơn, không gian trải nghiệm đa dạng hơn và phương thức quảng bá phù hợp hơn.
Nghệ sĩ múa rối Phan Thanh Liêm và thuỷ đình “tại gia”
Qua phần phỏng vấn Nghệ sĩ múa rối Phan Thanh Liêm cho hay: Qua nhiều năm làm nghề, tôi nhận ra rằng, để nghệ thuật truyền thống tồn tại, vấn đề truyền thông là rất quan trọng, để đưa thông tin đến cho công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Nghệ thuật truyền thống bị ảnh hưởng rất nhiều trong đời sống hiện đại. Ngay cả ở những đất nước phát triển cũng chịu tình trạng như vậy. Không chỉ riêng Việt Nam, mà nhiều nước trên thế giới cũng quan tâm đến vấn đề này. Khi sang Nhật Bản lưu diễn, tôi được biết ở đó họ tìm đến các nghệ nhân, thu âm và ghi hình lại các nghệ nhân biểu diễn, tìm hiểu, làm các chương trình để bảo tồn nghệ thuật truyền thống, giữ lại cho thế hệ trẻ.
Tôi thấy vấn đề bảo tồn hay không rất quan trọng ở việc truyền lại cho các thế hệ mai sau. Tôi là người sinh ra ở quê, cho nên thường hướng đến những gì liên quan đến nghệ thuật truyền thống. Ngày nay giới trẻ không quan tâm nhiều đến nghệ thuật truyền thống. Ngay cả con trai tôi cũng không quan tâm, và tôi nghĩ đó là điều đáng báo động.
Quan điểm này cũng gợi mở hướng phát triển cho múa rối nước. Công nghệ trình chiếu, thiết kế sân khấu hiện đại hay truyền thông trên mạng xã hội có thể giúp chương trình thu hút người xem mới. Tuy nhiên, công nghệ nên đóng vai trò hỗ trợ, thay vì lấn át kỹ thuật điều khiển rối, âm nhạc dân gian và những câu chuyện làm nên giá trị riêng của loại hình nghệ thuật này.
Người trẻ – cầu nối giữa truyền thống và hiện đại
Sự tiếp nối của di sản phụ thuộc không nhỏ vào mức độ quan tâm của thế hệ trẻ. Thay vì chỉ tiếp cận nghệ thuật dân gian qua sách vở, học sinh, sinh viên có thể trực tiếp xem biểu diễn, tham gia hoạt động tìm hiểu về con rối, gặp gỡ nghệ nhân hoặc sáng tạo nội dung giới thiệu di sản trên nền tảng số.
Những hoạt động như vậy giúp nghệ thuật truyền thống trở nên gần gũi hơn, đồng thời khuyến khích người trẻ chủ động tìm hiểu giá trị văn hóa của dân tộc. Khi được tiếp cận bằng trải nghiệm thực tế, các tiết mục dân gian không còn là những câu chuyện xa xưa mà có thể trở thành một phần sống động trong đời sống hiện tại.
Tuy nhiên, việc đưa nghệ thuật đến gần giới trẻ cần được thực hiện bằng sự tôn trọng giá trị nguyên bản. Một chương trình hấp dẫn không chỉ nằm ở hiệu ứng sân khấu mà còn ở khả năng giúp khán giả hiểu được ý nghĩa của câu chuyện, vẻ đẹp của kỹ thuật biểu diễn và tâm huyết của người nghệ nhân.
Giữ gìn di sản từ những hành động thiết thực
Nghệ thuật truyền thống là một phần quan trọng của bản sắc văn hóa Việt Nam. Để những giá trị ấy tiếp tục được gìn giữ, cần có sự phối hợp giữa cơ quan quản lý văn hóa, đơn vị biểu diễn, nhà trường, doanh nghiệp du lịch và cộng đồng.
Việc hỗ trợ nghệ nhân, truyền dạy nghề, tổ chức chương trình biểu diễn, xây dựng hoạt động trải nghiệm và quảng bá trên môi trường số đều có thể góp phần duy trì sức sống của di sản.
Bảo tồn nghệ thuật không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ trong quá khứ, mà là tìm cách để những giá trị cốt lõi tiếp tục được hiểu, được thực hành và được truyền lại. Khi mỗi thế hệ đều tìm thấy sự kết nối với di sản, những con rối trên mặt nước hay làn điệu chèo truyền thống sẽ không chỉ thuộc về ký ức, mà còn tiếp tục hiện diện trong đời sống văn hóa Việt Nam hôm nay.